Simboli stari 7.000 godina, urbana naselja i tehnološka čuda neolita – šta je sve Srbija imala dok je ostatak Evrope još bio u pećinama
Na samo 14 kilometara od centra Beograda nalazi se jedno od najvažnijih arheoloških nalazišta u Evropi – Vinča–Belo brdo. Iako se o njoj često govori kao o „neolitskom naselju“, Vinča je bila mnogo više od toga: razvijena proto-civilizacija sa urbanim planiranjem, specijalizovanim zanatima, dalekosežnom trgovinom i simbolima koji i danas zbunjuju naučnike.
Vinčanska kultura trajala je između 5.700. i 4.500. godine pre nove ere, što znači da je postojala gotovo dva milenijuma – duže nego što je trajalo Rimsko carstvo.
Jedna od ključnih činjenica koja Vinču izdvaja jeste kontinuitet naseljavanja. Naselje nije nastalo odjednom, niti je kratko trajalo – razvijalo se slojevito. Kulturni slojevi na Belo brdu dostižu dubinu i do 10 metara, što jasno govori o dugotrajnom i planskom obnavljanju naselja.
Kuće su često građene na istim temeljima, što ukazuje na postojanje vlasništva nad prostorom i jasnu društvenu strukturu. Ovo je izuzetno retko za neolit i govori o stabilnoj zajednici, a ne o privremenom boravištu.
Specijalizovani zanati i podela rada
U Vinči nisu svi radili isto. Arheološki nalazi potvrđuju postojanje zanatlija koji su se bavili isključivo obradom keramike, kosti, kamena i metala. Pronađene su peći za keramiku sa kontrolisanom temperaturom, što ukazuje na visok stepen tehnološkog znanja.
Keramika vinčanske kulture prepoznatljiva je po tankim zidovima, simetričnim oblicima i geometrijskim ornamentima. Takav kvalitet nije bio rezultat slučaja, već dugotrajnog iskustva i prenosa znanja.
Najraniji centar evropske metalurgije
Nalazi bakarnih sekira, igala i ukrasa sa lokaliteta Vinča, Pločnik i Belovode doveli su do zaključka da je Balkan kolevka evropske metalurgije. Analize su pokazale da je bakar topljen i oblikovan lokalno, a ne samo prikupljan u prirodnom obliku.
Belovode kod Petrovca na Mlavi, deo vinčanskog kulturnog kruga, datiran je oko 5.000. godine p.n.e. i danas se smatra jednim od najstarijih dokaza topljenja metala u svetu.
Društvo bez ratova?
Zanimljivo je da na vinčanskim lokalitetima gotovo uopšte nema tragova nasilja. Nema masovnih grobnica, fortifikacija, oružja za ratovanje niti spaljenih slojeva koji bi ukazivali na razaranja.
To je dovelo do teorije da je vinčansko društvo bilo relativno mirno i egalitarno, sa naglaskom na zajednicu, trgovinu i ritual, a ne na rat i osvajanja. Iako ova teza nije jednoglasno prihvaćena, činjenice govore u prilog izuzetno stabilnom društvu.
Vinčanski simboli – brojke koje zbunjuju nauku
Do danas je dokumentovano preko 700 različitih znakova, često ponavljanih u istim kombinacijama. Znakovi su urezivani pre pečenja keramike, što znači da su imali smisao pre same upotrebe predmeta.
Neki simboli pojavljuju se na velikom broju lokaliteta, što ukazuje na šire prihvaćen sistem značenja. Uprkos brojnim teorijama, vinčanski znaci još uvek nisu dešifrovani, ali se smatraju najstarijim sistemom simboličke komunikacije u Evropi.
Figurine sa porukom
Antropomorfne figurine vinčanske kulture nisu uniformne. Razlikuju se po veličini, položaju tela, ukrasima i izrazima lica. Posebno su upečatljive figure sa trouglastim glavama i naglašenim očima, što se tumači kao simbol budnosti, moći ili duhovnog autoriteta.
Postoje indicije da su neke figurine predstavljale konkretne osobe, što bi značilo da su Vinčanci razvili svest o identitetu i društvenoj ulozi pojedinca.
Kako i zašto je Vinča nestala?
Oko 4.500. godine p.n.e. vinčanska kultura naglo nestaje. Nema dokaza o ratovima ili katastrofama velikih razmera. Najčešće teorije govore o iscrpljivanju resursa, klimatskim promenama i promenama trgovačkih tokova.
Nestanak Vinče i dalje je jedno od otvorenih pitanja evropske praistorije.
Vinča danas – između nauke i zaborava
Iako je od svetskog značaja, Vinča se decenijama suočavala sa nedostatkom sredstava, klizištima i urbanizacijom. Tek u 21. veku započeti su ozbiljni međunarodni projekti konzervacije i istraživanja, uz učešće univerziteta iz Srbije, Nemačke i Velike Britanije.
Vinča danas nije samo arheološko nalazište – ona je dokaz da se na prostoru Srbije razvila jedna od najsloženijih evropskih kultura praistorije.
Autor: Nikea V.
