Ako postoji građevina u kojoj se slojevi istorije mogu „čitati” kao godovi drveta, to je Aja Sofija u Istanbulu. Njeno ime znači „Sveta Mudrost” i nije posvećeno svetici, već ideji božanske mudrosti. Na istom mestu su se smenjivali požari, pobune, krunisanja, molitve i osvajanja – a iznad svega je ostala kupola koja i danas deluje kao da lebdi.
Prva velika crkva podignuta je u Konstantinopolju 360. godine, u vreme cara Konstantija II. Izgorela je 404, pa je obnovljena 415. pod carem Teodosijem II. Međutim, januara 532. izbija Nika pobuna; grad gori, a tadašnja crkva nestaje u pepelu. Car Justinijan I i carica Teodora odlučuju da podignu nešto što svet još nije video. Gradnja počinje iste godine, a 27. decembra 537. hram je svečano osveštan. Hroničar Prokopije iz Cezareje piše o utisku „svetlosti koja se preliva”, kao da arhitektura postaje teologija.
Arhitekte su bili Antemije iz Trala i Isidor iz Mileta – ljudi koji su spojili matematiku i zanat. Kupola prečnika oko 31–32 metra oslanja se na pendantive (sferne trouglove), rešenje koje je tada bilo revolucija, a vrh kupole se uzdiže oko 55 metara iznad poda. Unutrašnjost je nekada blistala od zlatnih mozaika i mermernih obloga, sa stubovima donetim iz različitih delova carstva, kao da je Justinijan u hram ugradio mapu sveta. Zbog potresa 558. godine kupola se delom ruši, ali se obnavlja i 562. ponovo otvara, uz pomoć Isidora Mlađeg, Isidorovog rođaka i naslednika u poslu. U tom trenutku Aja Sofija postaje tehnološki manifest Vizantije.
U narednim vekovima ona je srce carskih ceremonija i patrijaršije. Tokom ikonoborstva (8–9. vek) slike su uklanjane, a posle pobede ikonopoštovanja vraćaju se mozaici. U apsidi se 867. pojavljuje Bogorodica sa Hristom, uz besedu patrijarha Fotija, dok kasniji mozaici nose lica careva: Leo VI kleči pred Hristom, a u jednoj od najčuvenijih kompozicija Deisis (13. vek) Hristos je između Bogorodice i Jovana Krstitelja, u pogledu koji deluje gotovo „živ”. I u velikim crkvenim lomovima Aja Sofija je bila pozornica: 16. jula 1054. kardinal Umbert polaže bulu izopštenja na oltar, a patrijarh Mihailo Kerularije odgovara svojim anatemama – događaj koji se često uzima kao simboličan trenutak Velikog raskola.
Prelom dolazi 1204, kada krstaši zauzimaju grad: Aja Sofija postaje latinska katedrala sve do 1261, kada Mihailo VIII Paleolog vraća Konstantinopolj pod vizantijsku vlast. Ali grad je već ranjen, a 1346. potres dodatno oštećuje zgradu. Uprkos popravkama, Vizantija ulazi u poslednje poglavlje.
Dana 29. maja 1453. sultan Mehmed II Osvajač ulazi u grad i Aja Sofija postaje džamija. Dodaju se mihrab i minber, podižu se minareti, a mozaici se prekrivaju malterom, ne toliko iz zaborava koliko iz nove liturgijske potrebe. U 16. veku veliki mimar Sinan ojačava konstrukciju masivnim potpornjima, kao da „zateže” zgradu da izdrži vekove.
U 19. veku, između 1847. i 1849, braća Gaspare i Đuzepe Fosati obavljaju veliku restauraciju za sultana Abdulmedžida I. Tada nastaju i monumentalni kaligrafski medaljoni majstora Mustafe Izzeta, koji dominiraju unutrašnjošću. U 20. veku, posle odluke vlade Mustafe Kemala Ataturka 1934, Aja Sofija 1935. postaje muzej, a timovi koje je predvodio Tomas Vitmor počinju da otkrivaju mozaike ispod slojeva maltera. Godine 1985. istanbulske istorijske zone, uključujući Aju Sofiju, ulaze na UNESCO listu svetske baštine. Od 2020. zgrada ponovo funkcioniše kao džamija, ali ostaje i globalni spomenik – mesto gde kamen pamti više jezika nego što ih mi umemo nabrojati.
Za mene je najuzbudljivije to što Aja Sofija nikad nije bila „samo” građevina. Ona je ogledalo carstava: vizantijskog, latinskog, osmanskog i modernog turskog. I svaki put kada podignete pogled ka kupoli, shvatite da istorija ne stanuje u knjigama – već u prostoru.
S.B.
