JERUSALIM – U prestižnom Beginovom centru (Menachem Begin Heritage Center) u Jerusalimu svečano je promovisano englesko izdanje kapitalnog istoriografskog dela „Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941–1942)“, čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine. Kako u autorskom članku za ugledni izraelski list The Jerusalem Post prenosi počasni konzul Srbije u Izraelu Aleksandar Nikolić, ova promocija predstavlja izuzetan korak u širenju istorijske istine o genocidu nad Srbima, Jevrejima i Romima na teritoriji fašističke Nezavisne Države Hrvatske (NDH).
Zbornik, koji je priredio naš eminentni istoričar dr Milan Koljanin, zasnovan je na autentičnim nemačkim zapisnicima, policijskim dosijeima i potresnim fotografijama iz 1941. i 1942. godine. Reč je o ukupno 165 dokumenata i 62 fotografije iz legata Slavka Odića, koje je Arhiv Vojvodine otkupio 2008. godine. Odić je nakon Drugog svetskog rata, kao visoki rukovodilac u Upravi državne bezbednosti (UDBA), imao direktan pristup zaplenjenoj nemačkoj građi, uključujući i strogo poverljive dosijee nacističkog Zapovednika Policije bezbednosti i Službe bezbednosti (SD) u okupiranoj Srbiji.
Nemačka dokumentacija o ustaškom paklu: Ključni zaključci zbornika
Dokumenti sakupljeni u okupiranom Beogradu tokom rata imali su primarnu svrhu da nemački kvislinški i okupacioni aparat prati situaciju u susednoj NDH. Građa donosi ključna istorijska saznanja:
Strah od srpskog ustanka: Brutalnost ustaškog genocida nad Srbima bila je toliko ekstremna da je izazvala masovni svenarodni ustanak. To je ugrozilo privredne i vojne interese Trećeg rajha, pa su nacistički faktori iz Beograda i Zagreba pokušavali da utiču na režim Ante Pavelića da modifikuje dinamiku likvidacija kako ne bi morali da angažuju dodatne nemačke trupe za gušenje pobune.
Svedočanstvo o Holokaustu: Iako je fokus na stradanju Srba, zbornik je neprocenjiv za istraživanje Holokausta. Iz dokumenata se jasno vidi da je istrebljenje Jevreja bilo potpuno u rukama ustaških vlasti i da se primarno sprovodilo u logorskim sistemima Gospić–Jadovno–Pag, a potom u Jasenovačkom paklu. Interesantno je da su nemački zvaničnici u leto 1941. čak bili „nezadovoljni“ tempom kojim ustaše sprovode Holokaust, posmatrajući to kroz prizmu italijansko-nemačkih odnosa.
Konstruisanje unutrašnjih sukoba: Logorske uprave su planski radile na stvaranju dubokog jaza i antagonizama među zatočenicima – ne samo između Srba i Jevreja, već i unutar samih jevrejskih grupa, kako bi što efikasnije sprovodile njihovo fizičko uništenje.
Dokumentovana zverstva van logora: Pored opisa stravičnih pojedinačnih sudbina u logorima (poput ubistva jevrejskog zatočenika zbog jednog klipa kukuruza), građa detaljno opisuje i masovne pokolje na terenu, među kojima se izdvaja zversko ubijanje 300 Jevreja svih uzrasta na savskom mostu u Brčkom, 12. decembra 1941. godine.
Naučni i diplomatski krem Izraela na promociji
Promocija engleskog izdanja u Beginovom centru privukla je najznačajnija imena izraelske naučne i društvene zajednice. Skupu su prisustvovali vodeći istraživači sa elitnih univerziteta Ben-Gurion, Bar-Ilan, Rajhman i Tel-Aviv, eminentni stručnjaci iz Memorijalnog centra „Jad Vašem“, kao i predstavnici Centralnog arhiva istorije jevrejskog naroda pri Nacionalnoj biblioteci Izraela. Događaju su prisustvovali i visoki diplomatski kor, članovi srpske dijaspore, kao i delegacija Jerusalimske Patrijaršije predvođena mitropolitom Konstantine Aristarhom.
Objavljivanje ove zbirke dokumenata na engleskom jeziku i njena prezentacija u srcu Jerusalima ima neprocenjiv značaj za srpsku i svetsku istoriografiju. U eri otvorenih pokušaja istorijskog revizionizma i umanjivanja broja žrtava u Jasenovcu i NDH, dokumenti izvučeni iz nemačkih nacističkih arhiva služe kao neoboriv, hladan i objektivan dokaz o planskom karakteru dvostrukog genocida – nad srpskim i nad jevrejskim narodom. Saradnja Arhiva Vojvodine sa izraelskim naučnim institucijama postavlja neprobojan bedem pred sve koji pokušavaju da rehabilituju ustašku ideologiju.
M. D.
