Zamislite da pre 10.000+ godina krećete na put preko Kolorado platoa – i u torbi, uz osnovne zalihe, nosite sitne krtolice „divljeg krompira“. Novo istraživanje o Solanum jamesii, takozvanom „Four Corners“ krompiru, sugeriše da su ljudi upravo to radili: prenosili su biljku na velike udaljenosti, pa je ona završavala izvan svog prirodnog areala i „uhvatila se“ pored naselja.
Dokaz nije romantična priča, nego mikroskop: naučnici su sa 401 kamene alatke, sa 14 arheoloških lokaliteta, analizirali skrobna zrnca. Ukupno je izvučeno više od 6.600 zrnaca, a 163 su prepoznata kao S. jamesii. Na nekoliko ključnih mesta (North Creek Shelter, Mesa Verde, Chaco Canyon i Point of Pines) ti tragovi se pojavljuju uporno kroz vreme – već oko 10.900 godina pre sadašnjosti.
Zašto je to važno? Krtolice su male (oko 1,5–2,5 cm), lake za nošenje, hranljive i mogu da opstanu pod zemljom godinama. Presadiš ih u zaklon, vraćaš se po „rezervu skroba“ i dobijaš mini-sistem koji liči na prvi korak ka gajenju, pre kukuruza i velikih njiva. Autori povezuju tragove sa genetikom današnjih populacija uz nalazišta: prenos malog broja krtola stvara „efekat osnivača“, sužava genetiku i gura biljku ka ranoj domestikaciji. U radu su uključeni i razgovori sa starijima iz zajednica: pominje se praksa da se gorčina ublaži belom glinom (glésh), a krompir se opisuje kao „mali rođak“.
