U istoriji Balkana retko se desi da jedna porodica ostavi trag na dve „suprotne“ strane epohe – u oltaru i u državnoj kancelariji. A baš to se vezuje za Makarija Sokolovića, obnovitelja Pećke patrijaršije, i Mehmed-pašu Sokolovića, jednog od najmoćnijih velikih vezira Osmanskog carstva. Njihova priča je istovremeno i drama identiteta i hladna lekcija o tome kako carstva funkcionišu: kroz ljude koji znaju i jezik vlasti i jezik naroda.
Mehmed-paša Sokolović rođen je oko 1505. godine u kraju oko Rudog (današnja istočna Bosna i Hercegovina). Kao dečak je, prema tadašnjoj praksi devširme, odveden u osmanski sistem školovanja i službe; u izvorima se pominje i njegovo hrišćansko ime Bajica. U Carigradu (Istanbulu) prolazi put koji je za mnoge bio nedostižan: Enderun, dvorska škola, pa karijera koja raste iz službe u službu – od komandnih i upravnih položaja do vrha države. Za velikog vezira postavljen je 28. juna 1565, i na tom mestu ostaje do atentata 11. oktobra 1579, služeći pod trojicom sultana: Sulejmanom Veličanstvenim, Selimom II i Muratom III.
U isto vreme, Makarije Sokolović (u predanju blizak rođak Mehmed-paše) postaje lice jedne druge, „tiše“ obnove. Godine 1557. obnovljena je Srpska patrijaršija sa sedištem u Peći, a Makarije biva ustoličen kao patrijarh i na tom tronu ostaje do 1571. Njegova uloga nije bila samo crkvena ceremonija: patrijaršija je u osmanskom poretku značila i organizaciju života – upravljanje eparhijama, čuvanje pismenosti, manastira, umetnosti, ali i stvaranje prostora u kome narod prepoznaje kontinuitet. Makarije se povlači 1571, a umire u septembru 1574. godine, ostavljajući iza sebe obnovljenu instituciju koja će decenijama kasnije postati jedan od ključnih oslonaca identiteta.
Ta „dvostruka“ moć Sokolovića vidi se i u kamenu. Mehmed-paša naručuje most na Drini u Višegradu – građevinu koju je projektovao Mimar Sinan, a gradnja je trajala od 1571. do 1577. Most nije bio samo lep: bio je infrastruktura carstva, put trgovine i vojske, ali i simbol da se prostor drži spojenim. Kasnije će upravo taj most postati jedan od najpoznatijih kulturnih znakova regiona, jer će Ivo Andrić u romanu „Na Drini ćuprija“ pokazati kako jedan luk od kamena može da pamti sve što ljudi zaborave.
Zbog toga je priča o Makariju i Mehmed-paši veća od biografije. To je priča o dobu kada je „karijera“ mogla da preskoči poreklo, ali je poreklo ipak ostajalo kao senka nad čovekom. Mehmed-paša, državnik koji je razumeo mehaniku imperije, i Makarije, patrijarh koji je razumeo mehaniku opstanka – zajedno su, svako na svom polju, oblikovali prostor u kome su živeli milioni. I možda je baš u tome najveća istorijska ironija: isti koren, dva različita puta, a posledice i danas stoje – u Peći, u Višegradu, i u našem načinu da pričamo o prošlosti.
S.B.
