BEOGRAD – Na današnji dan, 18. maja 1711. godine, rođen je Ruđer Bošković – genijalni srpski matematičar, fizičar, astronom, filozof, pesnik i diplomata, koji se s pravom svrstava u red najvećih naučnih umova u istoriji čovečanstva. Čovek koji je utemeljio modernu astronomiju i optiku, i čije su teorije o relativnosti prostora i vremena vekovima kasnije poslužile kao baza za rad Alberta Ajnštajna, ostavio je neizbrisiv trag u svetskoj naučnoj baštini.
Ruđer Bošković je bio srpskog porekla, rođen u Dubrovniku. Njegov otac Nikola Bošković, ugledni dubrovački trgovac, u svojim spisima je detaljno svedočio o svom poreklu i ostavio vredne zapise o pravoslavnim srpskim manastirima u Raškoj oblasti.
Od rodnog Dubrovnika do svetskih naučnih centara
U petnaestoj godini života, mladi Ruđer napušta rodni Dubrovnik i odlazi u Rim, gde završava prestižni isusovački kolegijum. Njegov vanserijski talenat brzo ga lansira u sam vrh evropske naučne elite, a tokom plodne karijere postigao je epohalne rezultate:
Osnivač i direktor: Bošković je osnovao čuvenu Brersku astronomsku opservatoriju nadomak Milana, a jedno vreme je obavljao i funkciju direktora Optičkog instituta francuske mornarice u Parizu.
Revolucija u astronomiji i matematici: Postavio je dve geometrijske metode za određivanje elemenata rotacije Sunca, geometrijsku metodu za određivanje putanje kometa, a sve formule sferne trigonometrije uspeo je da svede na svega četiri osnovne.
Oblik Zemlje i priroda saća: Prvi je precizno izračunao dimenzije i stepen isploštenosti Zemljine kugle na osnovu merenja meridijana, a uspešno je rešio i kompleksan matematički problem okaca u pčelinjem saću.
Jedinstveni zakon sila i vizija relativnosti
Najveći doprinos svetskoj nauci Ruđer Bošković je dao kroz formulisanje jedinstvenog zakona sila u prirodi. Nasuprot neprikosnovenom Isaku Njutnu, Bošković je pretpostavio da se materijalne tačke (tela) na velikim udaljenostima privlače, ali se na izuzetno malim rastojanjima odbijaju, što je kasnije postalo temelj moderne atomske i nuklearne fizike.
Njegovo kapitalno delo „Theoria philosophiae naturalis“ (Teorija prirodne filozofije) sadrži i revolucionarnu tezu prema kojoj su prostor i vreme potpuno relativni, a ne apsolutni, čime je Bošković direktno anticipirao Ajnštajnovu Opštu teoriju relativnosti. Među njegovim najznačajnijim delima izdvajaju se i „O morskoj plimi“, „O svetlu“, „Teorija konusnih preseka“ i „Elementi matematike“.
Obeležavanje godišnjice rođenja Ruđera Boškovića u 2026. godini podseća nas na civilizacijski dug koji naučni svet ima prema ovom geniju. Iako je veći deo života proveo u Italiji i Francuskoj, pišući na latinskom i francuskom jeziku, Bošković nikada nije zaboravio svoje poreklo. Njegovo nasleđe danas spaja narode na Balkanu, ali pre svega svedoči o tome da je srpski narod podario čovečanstvu vizionara koji je gledao vekovima unapred, u samu srž moderne fizike i kosmologije.
M. D.
