Srpski ustanici pod vođstvom Karađorđa uspeli su da odbiju veliki napad osmanske vojske i odbrane utvrđenje koje Turci tokom ustanka nisu uspeli da osvoje.
Velika osmanska ofanziva na ustaničku Srbiju pripremana je mesecima, a jedan od glavnih pravaca očekivanog napada vodio je iz Niša prema Beogradu. Zbog toga je Karađorđe početkom 1806. godine naredio da se utvrdi Đuniski tesnac, prirodno važan prolaz između Aleksinca i Ražnja.
Ubrzo je počela izgradnja Deligrada, a značajnu ulogu u njegovom podizanju imao je Vuča Žikić, odnosno Džikić, bivši austrijski kapetan koji je, uprkos sigurnom životu u Sremu i austrijskoj penziji, odlučio da se priključi srpskim ustanicima.
Zahvaljujući njegovom vojnom iskustvu i znanju iz oblasti fortifikacije, Deligrad je izgrađen brzo i organizovan kao snažan sistem odbrane. Utvrđenje je vremenom obuhvatilo devet šančeva i četiri bastiona, sa skladištima hrane, vode i municije, dok su dodatnu zaštitu predstavljali duboki opkopi i druge prepreke.
Na suprotnoj, levoj obali Morave izgrađeno je i utvrđenje Topoljak, čime je dodatno zatvoren pravac prema unutrašnjosti Srbije.
Na Deligrad je krajem juna 1806. krenula velika osmanska vojska pod komandom Ibrahima paše Bušatlije. Prema istorijskim podacima, raspolagao je sa oko 55.000 vojnika i 14 topova, dok je srpska vojska na tom području brojala do 37.000 ljudi.
Prve veće borbe počele su sredinom jula, a turske snage su tokom narednih nedelja gotovo svakodnevno napadale srpske položaje, pokušavajući da probiju odbranu i otvore put prema Beogradu.
U međuvremenu, srpski ustanici ostvarili su uspehe i na drugim pravcima. Posebno važan bio je poraz turskih snaga na Mišaru, nakon čega je Karađorđe sa oko 10.000 ratnika stigao na Deligrad i preuzeo komandu.
Presudna bitka odigrala se 3. septembra 1806. godine. Osmanska vojska izvela je veliki frontalni napad na srpska utvrđenja, ali je celodnevna borba završena bez uspeha turskih snaga.
Istog dana Stanoje Glavaš je sa svojim odredom zauzeo Prokuplje, čime je dodatno ugrožen pravac prema Nišu.
Kada je Ibrahim paša dobio vest o padu Prokuplja, odlučio je da povuče vojsku prema Nišu. Time je Deligrad ostao u rukama srpskih ustanika, a njegova odbrana postala je jedan od značajnih uspeha Prvog srpskog ustanka.
Deligrad nikada nije osvojen u borbama. Turci su ga zaposeli tek nakon sloma Prvog srpskog ustanka 1813. godine.
Vuča Žikić, jedan od najzaslužnijih za izgradnju utvrđenja, poginuo je u borbi protiv Turaka u aprilu 1807. godine.
Kao trajno sećanje na ustanike i borce za oslobođenje, na prostoru glavnog deligradskog šanca je između 1930. i 1933. godine, zalaganjem kralja Aleksandra Karađorđevića, podignut spomen-hram posvećen Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu.
M. T.
