KRALJEVO – U bogatoj Arheološkoj zbirci Narodnog muzeja Kraljevo čuva se jedan od najzagonetnijih sitnih nalaza sa teritorije centralne Srbije – mala kamena pločica koja direktno svedoči o prisustvu i istorijskoj ulozi velikaške dinastije Branković u dolini Ibra. Predmet je otkriven u leto 1967. godine tokom opsežnih arheoloških istraživanja kompleksa manastira Gradac, koja je sprovodio Republički zavod za zaštitu spomenika kulture iz Beograda.
Ova pločica nepravilnog kvadratnog oblika, minijaturnih dimenzija od svega 2,7 centimetara sa 2,8 centimetara i debljine do jednog santimetra, pronađena je na zapadnoj strani Crkve Svetog Nikole, u neposrednoj blizini manastirskog odbrambenog bedema. Izrađena je od talkšista, vrste mekog kamena koji je izuzetno pogodan za obradu. Na njenoj gornjoj, glatkoj površini urezan je natpis brzopisnim ćiriličnim slovima u tri reda koji jasno nosi ime despota Lazara Brankovića. Na poleđini predmeta nalaze se takođe ćirilična, ali znatno pliće ugrebana slova koja formiraju monogram njegovog brata Grgura, kao i dve dublje i jedna plića okrugla rupica.
Nalaz sa imenima sinova despota Đurđa Brankovića decenijama intrigira domaću istorijsku i arheološku nauku zbog niza kontradiktornosti. Istoričarima je posebno zagonetno zašto se na istom predmetu nalaze imena dvojice braće koji su u to vreme bili ogorčeni politički protivnici. Dodatnu misteriju predstavlja i sama funkcija pločice. Ukoliko su rupice na poleđini služile za njeno pričvršćivanje za neki veći predmet, to implicira da Grgurov monogram uopšte nije bio vidljiv. Pitanje je i zašto je za obeležje visokog plemstva upotrebljen običan, neplemenit kamen, uz krajnje jednostavnu zanatsku obradu.
Bez obzira na to što mnoga pitanja o nameni ovog predmeta i dalje nemaju konačan naučni odgovor, ovaj neobični artefakt, uz druge materijalne indicije, predstavlja ključni dokaz da su Brankovići imali izuzetno značajnu ktitorsku ulogu u obnovi manastira Gradca tokom 15. veka.
N.V.
