Biljni svet Alpa prolazi kroz veliku, ali na prvi pogled gotovo nevidljivu promenu. Vrste koje su decenijama rasle na određenim nadmorskim visinama sve češće se pronalaze više u planinama, dok se na njihova nekadašnja staništa doseljavaju biljke karakteristične za toplije predele. Neke vrste se šire, druge postaju sve ređe, a pojedine potpuno nestaju sa mesta na kojima su ih botaničari beležili pre skoro jednog veka.
Promene prati projekat Flora Raetica, u kojem učestvuju stručnjaci švajcarskog Instituta za istraživanje snega i lavina SLF, partnerske organizacije i veliki broj građana-volontera. Njihov zadatak nije samo da popišu šta danas raste u kantonu Graubinden, već da rezultate uporede sa detaljnim istorijskim zapisima. Upravo ta poređenja omogućavaju da se vidi koliko se biljna mapa Alpa promenila tokom nekoliko generacija.
Planinske biljke prilagođene su veoma preciznim uslovima. Temperatura, dužina snežnog pokrivača, dostupnost vode, sastav zemljišta i broj dana bez mraza određuju gde neka vrsta može da opstane. Kada prosečna temperatura raste, granica pogodnih uslova pomera se naviše. Biljke ne hodaju, ali se njihove semenke prenose vetrom, vodom, životinjama i ljudskom aktivnošću, pa se nove generacije pojavljuju na većim visinama.
Problem je u tome što planina nema beskonačan prostor. Vrsta koja se nalazi u dolini može da se povuče više, ali biljke koje već žive neposredno ispod vrhova nemaju mnogo mogućnosti za dalje pomeranje. Ako temperatura nastavi da raste, njihovo raspoloživo stanište postaje sve manje, sve izolovanije i na kraju može potpuno nestati.
Istraživači ne beleže samo prisustvo određene vrste. Važno je koliko je biljaka pronađeno, na kakvoj podlozi rastu, kakva je izloženost suncu i da li su u blizini pašnjaci, putevi ili turistička infrastruktura. Promena vegetacije ne zavisi isključivo od temperature. Na nju utiču napuštanje tradicionalne ispaše, intenzivniji turizam, unošenje azota iz atmosfere i širenje vrsta koje čovek nenamerno prenosi.
Posebnu vrednost imaju stari botanički zapisi. Pre gotovo stotinu godina istraživači nisu imali satelite, digitalne mape ni aplikacije, ali su pažljivo zapisivali mesta na kojima su pronalazili biljke. Kada su lokacije dovoljno precizno opisane, savremeni tim može da se vrati na isto područje i proveri šta je ostalo. Tako istorijska beležnica postaje svojevrsna vremenska mašina.
U projektu učestvuju i građani koji fotografišu biljke i unose zapažanja u baze podataka. Takva pomoć omogućava da se pokrije mnogo veća površina nego što bi profesionalni botaničari mogli sami. Ipak, stručna provera ostaje neophodna, jer se srodne vrste ponekad razlikuju po detaljima koji su vidljivi tek uz pomoć lupe.
Promena alpske flore može uticati na insekte, ptice i sisare koji zavise od određenih biljaka. Ako se vreme cvetanja pomeri, oprašivači možda neće biti aktivni u pravom trenutku. Nestanak jedne biljke može promeniti dostupnost hrane ili zaklona za čitav niz organizama. Zato premeštanje vrsta nije samo botanička zanimljivost, već promena u mreži života.
Alpi tako postaju velika prirodna laboratorija u kojoj se posledice zagrevanja mogu pratiti gotovo korak po korak. Pojedinačna biljka pronađena nekoliko stotina metara više možda ne izgleda dramatično, ali hiljade takvih opažanja otkrivaju da se čitav pejzaž polako pomera prema vrhovima.
S.B.
