BEOGRAD – Praznik Vaznesenja Gospodnjeg – Spasovdan, koji se ubraja u red 12 najvećih hrišćanskih praznika i uvek obeležava u četvrtak, tačno 40 dana nakon Vaskrsa, predstavlja jednu od najvažnijih tačaka u narodnom kalendaru r ritualnoj praksi srpskog naroda. Za ovaj dan vezan je izuzetan broj istorijskih događaja, ali i kompleksan sistem narodnih običaja i verovanja, zbog čega se u tradiciji on smatra najsrećnijim danom u čitavoj godini.
Saša Srećković, etnolog i muzejski savetnik u Etnografskom muzeju u Beogradu, objašnjava da u narodu i danas živi snažno verovanje da je Spasovdan najbolji mogući trenutak za donošenje krupnih životnih odluka, podizanje temelja nove kuće ili pokretanje novog biznisa. Prema njegovim rečima, sve što se zvanično započne na ovaj dan u startu prati napredak, uspeh i svojevrsni spas.
Pored dubokog religijskog i mitskog karaktera, Spasovdan zauzima i ključno mesto u srpskoj nacionalnoj istoriji. Upravo je na ovaj praznik proglašen i javno obznanjen Dušanov zakonik, najznačajniji pravni akt srednjovekovne Srbije. Takođe, Spasovdan je i zvanična slava Grada Beograda, čije je praznovanje započeo despot Stefan Lazarević još 1403. godine, u trenutku kada je Beograd prvi put u istoriji postao srpska prestonica. Nakon višedecenijske komunističke zabrane javnih manifestacija, tradicionalna Spasovdanska litija kroz centralne gradske ulice uspešno je obnovljena 1992. godine.
Analizirajući same korene običajne prakse, Srećković ukazuje na činjenicu da značajan deo verovanja potiče iz prethrišćanskog perioda. Etnološka istraživanja potvrđuju da su stari Sloveni u okviru svojih prolećnih obreda prinosili žrtve božanstvima kako bi osigurali zaštitu letine, zdravlje i opštu sreću, a tragovi tih drevnih rituala transformisali su se i preživeli u današnjim narodnim običajima.
Među starim navikama koje se i danas mestimično praktikuju izdvaja se branje leske uoči praznika, od čijih se zelenih grančica pletu mali krstići. Oni se na sam Spasovdan postavljaju na njive, u bašte, livade i na krovove kuća kako bi se imanje i ukućani zaštitili od gradonosnih oblaka, letnjih nepogoda i zlih sila. Srećković podseća da je ovo ujedno i veliki stočarski praznik, kada se prvi put u godini ritualno degustiraju prerađevine od novog mleka – sir, kajmak i varenika, dok je u mnogim krajevima Srbije postojao strogi tabu prema kojem se muškarci i mladići nisu brijali niti šišali sve do dolaska ovog dana.
Nasuprot pozitivnim aspektima, narodna tradicija propisuje i jasne zabrane. Prema verovanju, na Spasovdan se nikako ne sme spavati tokom dana, jer se smatralo da na taj način čovek može doslovno da „prespava” sopstvenu sreću, dok bi kazna za kršenje ovog pravila bila uporna i teška glavobolja tokom cele nastupajuće godine. Spasovdan tako ostaje jedinstven praznik u čijoj su se strukturi vekovima slojevito preplitali hrišćanska dogma, istorijsko pamćenje i predhrišćanska slovenska tradicija, zadržavajući i danas visoko mesto u kolektivnoj duhovnosti.
N.V.
Izvor: Etnografski muzej u Beogradu
