Kamen temeljac položen je 18. oktobra 1692. godine, a iza moćnih bedema kriju se gotovo tri veka graditeljske istorije, podzemni vojni hodnici i priče o velikim bitkama. Nekada ključna tačka odbrane Habzburške monarhije, danas je Petrovaradinska tvrđava kulturno-istorijsko blago i simbol Novog Sada.
Podignuta na steni iznad Dunava, kao važna tačka odbrane Habzburške monarhije, vremenom je prerasla svoju prvobitnu vojnu ulogu i postala jedno od najznačajnijih kulturno-istorijskih nasleđa ovog dela Evrope.
Datum 18. oktobar 1692. godine upisan je u istoriju Petrovaradina kao dan kada je položen kamen temeljac novog utvrđenja. Radovi su, sa prekidima, trajali sve do 1780. godine, a iza njih je ostao monumentalni kompleks koji se prostire na više od 112 hektara i svedoči o vremenu u kojem su vojna strategija, položaj i kontrola važnih saobraćajnih pravaca određivali sudbinu čitavih oblasti.
Mesto koje je vekovima privlačilo osvajače
Istorija Petrovaradinske stene mnogo je starija od današnje tvrđave. Njena prirodna uzvišenost iznad Dunava pružala je odličan pregled okoline i mogućnost kontrole rečnog pravca, zbog čega su ovaj prostor za naseljavanje i utvrđivanje koristile različite civilizacije.
Arheološki nalazi svedoče o dugom kontinuitetu ljudskog prisustva, dok istorijski izvori beleže Rimljane, srednjovekovno ugarsko utvrđenje i cistercitski samostan Belakut, koji se pominje u povelji kralja Bele IV iz 1237. godine. Petrovaradin je tako mnogo pre izgradnje današnjih bedema bio značajna tačka na Dunavu, na prostoru kojim su prolazili vojske, trgovci i putnici.
Osmanlije su osvojile Petrovaradin 1526. godine, a njihova vlast na ovom području trajala je do kraja XVII veka. Posle Velikog bečkog rata i promena granica u srednjoj Evropi, Petrovaradin je dobio novu ulogu u odbrambenim planovima Habzburške monarhije.
Upravo je njegov strateški položaj bio presudan za odluku da se na mestu starijeg utvrđenja podigne savremena artiljerijska tvrđava, sposobna da štiti južnu granicu carstva i spreči prodor osmanske vojske prema Budimu i Beču.
Gradnja koja je trajala gotovo 90 godina
Nakon ulaska austrijske vojske u Petrovaradin 1687. godine, počele su pripreme za izgradnju novog odbrambenog kompleksa. Rušenje delova starog utvrđenja započelo je 1690. godine, a dve godine kasnije, 18. oktobra, položen je kamen temeljac u ime cara Leopolda I. Ceremoniji je prisustvovao njegov izaslanik, princ Kroj (Croy).
Tvrđava je građena u skladu sa najnaprednijim evropskim principima vojne arhitekture tog vremena, oslonjenim na bastionski sistem koji se povezuje sa francuskim vojnim inženjerom i maršalom Sebastijanom Vobanom. Među inženjerima koji su učestvovali u projektovanju i izgradnji posebno mesto zauzima italijanski grof Alojzije Ferdinand Marsilji, vojnik, kartograf i naučnik koji je ostavio značajan trag u proučavanju Dunava i ovog područja.
Izgradnja nije tekla bez zastoja. Političke prilike, ratovi i promene u vojnim potrebama uticali su na tempo radova, ali se kompleks postepeno širio i prilagođavao novim zahtevima ratovanja. U njegovu izgradnju uloženi su ogromni resursi, a radovi su zahtevali veliki ljudski napor.
Završetkom glavnih radova 1780. godine Petrovaradin je postao jedno od najmoćnijih artiljerijskih utvrđenja Habzburške monarhije. Prema istorijskim podacima, u njemu je bio smešten garnizon od oko 4.000 vojnika, sa približno 400 topova.
Tri nivoa odbrane i lavirint ispod zemlje
Petrovaradinska tvrđava nije nastala kao jednostavan niz zidina na vrhu brda. Reč je o složenom fortifikacijskom sistemu čiji su delovi povezani u celinu, prilagođenu reljefu Petrovaradinske stene i obali Dunava.
Kompleks su činili Gornja tvrđava, Donja tvrđava sa Podgrađem i izdvojeni odbrambeni pojas Hornverk. Bastioni, bedemi, kapije i šančevi bili su raspoređeni tako da napadač ne može lako da priđe glavnom utvrđenju. Na pojedinim delovima odbrane korišćeni su i vodeni rovovi, dok su drugi bili zaštićeni suvim šančevima.
Posebno poglavlje istorije tvrđave predstavljaju podzemne vojne galerije. Njihov sistem razvijan je u XVIII veku, a podzemni hodnici, raspoređeni na četiri nivoa, imali su odbrambenu i komunikacionu funkciju. U njima su se nalazili minski i prislušni tuneli, projektovani da omoguće odbranu utvrđenja i otkrivanje pokušaja neprijatelja da se približi ili potkopa bedeme.
Mreža galerija duga je više od 16 kilometara i ubraja se među najznačajnije sisteme ove vrste u evropskim utvrđenjima. Ispod prostora kojim danas prolaze posetioci tako se nalazi složena vojna infrastruktura koja pokazuje koliko je odbrana Petrovaradina bila pažljivo planirana.
Bitka koja je promenila istoriju ovog prostora
Dok se tvrđava još gradila, Petrovaradin je 5. avgusta 1716. godine postao poprište jedne od najznačajnijih bitaka između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva.
Habsburšku vojsku predvodio je Eugen Savojski, dok je osmanskom vojskom komandovao Damad Ali-paša. Pobedа habzburških snaga imala je veliki značaj za dalji tok sukoba i promenu odnosa snaga u regionu. Posle bitke, osmanska vojska više nije predstavljala istu neposrednu pretnju Petrovaradinu, a habzburška vlast nastavila je širenje prema jugu.
Bitka je ostala duboko urezana u lokalno istorijsko pamćenje. Njeno značenje prevazilazi samo vojni ishod, jer je uticala na položaj Petrovaradina u širem prostoru srednje Evrope i na dalji razvoj područja uz Dunav.
Od vojnog centra do kulturnog nasleđa
Kako su se menjale granice i vojna tehnologija, menjala se i uloga Petrovaradinske tvrđave. Početkom XIX veka i dalje je važila za jedno od najsnažnijih utvrđenja Habzburške monarhije, ali je njen značaj kao prve linije odbrane postepeno opadao.
Tvrđava je nastavila da funkcioniše kao vojni i administrativni centar. U njenim objektima nalazile su se kasarne, komande i drugi sadržaji namenjeni vojsci, a vojnu namenu zadržala je i tokom znatnog dela XX veka. Posle Drugog svetskog rata kompleks je još neko vreme bio u vojnom posedu, da bi 1951. godine njegov najveći deo prešao pod civilnu upravu.
Taj prelazak označio je početak drugačijeg života tvrđave. Prostor koji je vekovima bio namenjen vojsci počeo je da se otvara za kulturne, umetničke, obrazovne i turističke sadržaje. U nekadašnjim vojnim zgradama danas se nalaze muzejski i arhivski prostori, umetnički ateljei, galerije i druge ustanove, dok su bedemi, kapije i vidikovci postali deo svakodnevice Novog Sada.
Petrovaradinska tvrđava stavljena je pod zaštitu države 1948. godine, a 1991. utvrđena je kao prostorna kulturno-istorijska celina od velikog značaja.
Sat kula – prepoznatljivi znak grada
Među brojnim građevinama na tvrđavi posebno mesto zauzima Sat kula, čiji se toranj izdiže iznad Gornjeg grada i pruža pogled na Dunav, mostove i Novi Sad.
Njena osobenost nije samo u položaju već i u satu čije su kazaljke postavljene obrnuto od uobičajenog rasporeda: velika pokazuje sate, a mala minute. Takvo rešenje omogućavalo je da se vreme lakše očita sa veće udaljenosti, posebno sa reke, gde je za lađare bilo važnije da brzo prepoznaju sat nego da očitavaju minute.
Brojčanik je vidljiv sa različitih strana, a sat je tokom vremena postao jedan od najprepoznatljivijih motiva Novog Sada. O njegovom radu i danas se vodi računa, a briga o ovom simbolu povezuje svakodnevni život grada sa nasleđem koje traje više od tri veka.
Tvrđava koja je nadživela svoju prvobitnu namenu
Danas Petrovaradinska tvrđava nije samo spomenik vojnoj arhitekturi. Ona je prostor susreta istorije i savremenog života, mesto na kojem se prepliću kulturni sadržaji, umetnost, turizam i svakodnevne navike Novosađana.
Njena vrednost nije samo u monumentalnim bedemima ili kilometrima podzemnih hodnika. Ona je i u činjenici da se u njenom rasporedu, kapijama, kasarnama i Podgrađu mogu čitati različita razdoblja istorije ovog područja.
Tri stotine trideset četiri godine nakon polaganja kamena temeljca, tvrđava i dalje dominira desnom obalom Dunava. Izgrađena da zaustavlja vojske i štiti granice jednog carstva, danas je jedno od najvažnijih obeležja Novog Sada — svedok vremena koje se menjalo, ali i prostor koji svakoj novoj generaciji ostavlja priliku da istoriju upozna neposredno, hodajući njenim bedemima.
M. T.
