Posle usamljenog salaša, koji je stajao kao tačka usred ogromne ravnice, prirodno je spustiti pogled na sledeći, gušći sloj vojvođanske geografije: na selo. Ali ni selo u Vojvodini nije uvek ono što izgleda na prvi pogled. Iza pravilno povučenih ulica, iza kuća okrenutih frontom ka drumu i iza mirnog seoskog imena često stoji čitava povorka doseljenika, prtljag starog zavičaja, novi jezik, druga vera, druga građa kuće i druga predstava o radu. Mnoga vojvođanska sela nisu nastajala samo iz zemlje, nego iz kretanja ljudi koji su na ovu ravnicu stizali kao graničari, kolonisti, nadničari, izbeglice, dobrovoljci ili porodice u potrazi za sigurnijim životom.
U tome je jedna od velikih istina Vojvodine: njena geografija duboko je ispisana seobama. Posle velikog talasa srpskih pomeranja krajem 17. veka, kada su se pod habzburšku vlast slivali ljudi iz južnijih krajeva Balkana, usledili su dugi i raznovrsni procesi naseljavanja kojima su Bačka, Banat i Srem punjeni novim stanovništvom. Habsburška vlast naseljavala je opustošen i močvaran prostor Srbima, Nemcima, Mađarima, Slovacima, Rusinima, Rumunima i drugima, nastojeći da od pogranične i ratovima iscrpljene zemlje napravi stabilan, obrađen i poreski koristan prostor. Posle 1918, a naročito posle 1945, kolonizacija je dobila novo lice: sada su u Vojvodinu stizali ljudi iz Bosne i Hercegovine, Like, Dalmacije, Crne Gore i drugih krajeva Jugoslavije, pa se ista ravnica ponovo punila novim prezimenima, govorima i porodičnim uspomenama.
Važno je, međutim, razlikovati spontano doseljavanje od planske kolonizacije. Spontano doseljavanje bilo je sporije, porodičnije, vezano za bekstvo od rata, oskudice ili poplave, za prelazak preko Save i Dunava i za naseljavanje na mestu gde se moglo opstati. Planska kolonizacija bila je nešto drugo: nju su vodili država, komora, vlastelinstvo ili vojna uprava. Tada su se delili placevi, merila zemlja, propisivale obaveze, nudile poreske olakšice i određivala prava na školu, crkvu ili sveštenika. U takvim procesima selo nije raslo samo od sebe, nego je bilo osmišljavano kao društveni i privredni mehanizam. Zato u Vojvodini raspored ulica, veličina placeva i položaj prve crkve ili škole često govore isto koliko i matične knjige.
Bački Petrovac je jedan od najboljih primera takve slojevite istorije. Pod današnjim imenom pominje se još u 13. veku, a u ataru su se sačuvali toponimi koji svedoče da su raniji stanovnici ovog prostora bili i Mađari i Srbi. Posle dolaska Osmanlija broj starosedelaca opada, dok broj srpskih doseljenika raste, o čemu i danas govori naziv jednog dela naselja – Racski kraj. Novi, presudni sloj nastaje 1745. godine, kada na futoško vlastelinstvo Mihajla Čarnojevića stižu prvi veći talasi Slovaka evangelika pod vođstvom Mateja Čanjija; po zvaničnoj opštinskoj istoriji, iste godine u Petrovcu osnivaju školu i kupuju crkveno zvono, iako još nemaju puno pravo na sopstvenog sveštenika i crkvu. Tako jedno selo odjednom postaje mnogo više od tačke na karti: ono je istovremeno starije ugarsko naselje, prostor srpskog doseljavanja i glavno središte vojvođanskih Slovaka.
Slično je i u Kulpinu, gde se još jasnije vidi preplitanje starijeg i novog stanovništva. Pouzdani pisani tragovi o Kulpinu postoje iz 14. veka, a 1722. u njemu se beleži 105 srpskih porodica. Njegove „nove“ istorije počinju 1745, kada braća Stratimirović zasnivaju današnje naselje i dovode oko 200 srpskih porodica; prvi sigurni trag o Slovacima u Kulpinu javlja se 1758, iako istoričari pretpostavljaju da su došli nekoliko godina ranije. Upravo ta ne sasvim jednostavna mešavina čini identitet sela: ono je i srpsko po sloju nastanka i crkvenoj istoriji, i slovačko po kasnijem kulturnom razvoju, školi, evangeličkoj crkvi i porodicama koje su obeležile njegov javni život. U Vojvodini selo često nije „jednonacionalni početak“, nego pregovor više uzastopnih dolazaka.
U Sremu taj proces dobija još drugačiji oblik. Zvanična istorija Stare Pazove beleži lokalno predanje da su starosedeoci između 1760. i 1770. napustili raniji položaj zbog visokih voda i potražili više, suvlje mesto. Potom im se pridružuju Srbi iz Like, a 1770. dolaze i Slovaci; kasnije stižu i pravoslavni Rumuni i kalvinistički Mađari, koji se vremenom asimiluju. Sama struktura naselja govori o planskom naseljavanju: lokalna vlast uređuje ušorenu gradnju, kuće od naboja podižu se uzdužno na placevima, sa dva ili tri odeljenja, malim prozorima i krovovima od trske. Južno od Pazove 1790. nastaje Nova Pazova, naseljena nemačkim kolonistima, a po lokalnom objašnjenju naziv „Nova“ dobija u znak zahvalnosti starijoj Pazovi, čiji su stanovnici novim došljacima pomogli da prezime i podignu kuće. U samo dva susedna mesta vidi se čitava sociologija ravnice: voda pokreće preseljenje, kolonizacija uređuje ulicu, a zahvalnost ostaje u imenu sela.
Ruski Krstur je možda najčistiji primer sela čiji se identitet ne može objasniti bez priče o doseljenju. Organizovano naseljavanje Rusina u Bačku počinje 1751. godine, kada administrator bačkih komorskih imanja Franc Jozef de Redl potpisuje ugovor o naseljavanju 200 rusinskih grkokatoličkih porodica na pustaru Veliki Krstur. Iste godine osniva se parohija, a 1753. počinje da radi škola na rusinskom jeziku. Kasniji doseljenici dolaze iz više županija severoistočne Ugarske, a Krstur i Kucura postaju jezgra iz kojih se rusinsko stanovništvo dalje širi u druga mesta Bačke i Srema. To znači da selo nije bilo samo „mesto gde su se Rusini nastanili“, nego i centar iz koga se dalje granala čitava jedna kulturna geografija: vera, škola, jezik i porodična mreža. I danas je Ruski Krstur srce rusinskog života u Srbiji upravo zato što je njegovo selo od početka bilo organizovano kao zajednica, a ne kao slučajni skup kuća.
Ako se želi videti kako jedno selo može promeniti identitet više puta u jednom veku, onda je Maglić gotovo školski primer. Nekadašnji Buljkes pominje se još u srednjem veku; u 18. veku, tokom terezijanske kolonizacije, naseljavaju ga nemački kolonisti, a posle Drugog svetskog rata selo ostaje bez nemačkog stanovništva. U maju 1945. u napuštene, nameštene kuće useljava se 4.650 grčkih izbeglica iz ELAS-a, a Buljkes na kratko dobija gotovo neverovatan status eksteritorijalne grčke opštine sa sopstvenom policijom, štampom, matičnim knjigama i čak drahmom kao sredstvom plaćanja. Posle razlaza 1948. i raseljavanja grčkih izbeglica, selo se ponovo puni novim stanovništvom: najpre doseljenicima iz jugoistočnog Banata, Bosne i Hercegovine i Like, a zatim i ljudima iz Srbije, naročito iz Grdeličke klisure. Krajem 1949. dobija i novo ime — Maglić, po planini na tromeđi Bosne, Hercegovine i Crne Gore — kao simbol novog, jugoslovenskog početka. Malo je vojvođanskih sela koja tako jasno pokazuju da selo nije trajna datost, nego promenljiva zbirna tačka tuđih i novih zavičaja.
Zato u Vojvodini pitanje „odakle su došli prvi“ nije samo porodična radoznalost, nego ključ za čitanje prostora. U jednom selu odgovor vodi ka Lici, u drugom ka Novohrodu, Hontu i Gemeru, u trećem ka Beregu, Šarišu ili Zemplinu, u četvrtom ka Bosni, Hercegovini i Grdeličkoj klisuri. Sa tim odgovorima dolaze i tip kuće, raspored dvorišta, mesto bunara, zaštitnik hrama, školski jezik, nadimci porodica i način rada na zemlji. Zbog toga sela u Vojvodini nikada nisu bila samo „stara mesta“. Ona su bila i ostala velika spremišta ljudskog kretanja, ravničarske tačke u kojima se može pročitati kako je istorija hodala peške, kolima, skelom, vozom i kolonističkim konvojem. Geografija ove pokrajine zaista jeste ljudska geografija: ovde su mnoge ulice prvo bile uspomena, pa tek onda naselje.
U sledećem nastavku priča će se pomeriti tamo gde je ravnica vekovima bila najnapetija i najosetljivija. Jer tamo gde je granica bila svakodnevica, nisu nastajala samo drugačija naselja, nego i drugačiji karakteri, druge navike, drugi strahovi i drugačiji odnos prema zemlji, vlasti i komšiji.
TAJNA GEOGRAFIJA VOJVODINE: (9) Na granici su nastajali drugačiji ljudi
S.B.
