Nekad je dovoljno da se tokom restauracije podigne prašina sa jednog kamena – i da se čitava istorija grada ponovo „pusti u pogon“. Upravo to se desilo u Homsu, u Velikoj džamiji, gde je na postolju granitnog stuba otkriven grčki natpis koji je odmah otvorio staro pitanje: da li je upravo tu, ispod današnjeg poda, nekada stajao čuveni Hram Sunca antičke Emese.
Kako piše portal Archaeology News Online Magazine (25. februar 2026), natpis je u formalnom, komemorativnom stilu, raspoređen u pravilne redove, sa tonom koji zvuči kao propaganda jednog doba: ratnički, trijumfalan, pun poređenja vladara sa olujom i zverima. Najzanimljiviji detalj za istoričare je „nesavršeni“ grčki – gramatičke nepravilnosti koje liče na lokalni govor rimskog Levanta, gde je aramejski bio svakodnevica, a grčki je služio kao jezik prestiža.
Zašto je ovo važno? Emesa (Homs) je bila centar kulta sunčevog božanstva Elagabala, a iz te svešteničke linije potekao je i rimski car koji je 218. godine stupio na presto pod imenom Elagabal. Decenijama se raspravlja da li je hram bio na uzvišenju (gde je kasnije citadela) ili baš na mestu današnje džamije, gde su se kroz vekove smenjivali slojevi svetih prostora – paganizam, hrišćanstvo, islam. Natpis ne „dokazuje“ sve, ali daje novu težinu ideji kontinuiteta: da je sveto mesto često tvrdoglavije od politike.
U prevodu na jezik običnog šetača: kad sledeći put stanete u starom gradu i pomislite da je sve tu „oduvek“, setite se da je ispod mnogih zidova skrivena čitava arhiva. Ponekad je arhiva od kamena, a ponekad – od jedne rečenice urezane pre skoro dve hiljade godina.
S.B.
