Astronomi su u šest obližnjih galaksija pronašli 84 neobična izvora rendgenskog zračenja koji se ne uklapaju lako u poznate kategorije kompaktnih kosmičkih sistema. Objekti proizvode veoma mnogo ultraljubičastog zračenja, ali njihovi rendgenski zraci imaju znatno nižu energiju od očekivane, zbog čega su dobili naziv hipermeki rendgenski izvori.
Većina poznatih rendgenskih dvojnih sistema sastoji se od kompaktnog objekta – belog patuljka, neutronske zvezde ili crne rupe – i obične zvezde koja mu predaje materiju. Gas pada u snažno gravitaciono polje, zagreva se na veoma visoku temperaturu i emituje rendgensko zračenje.
Kod nove grupe odnos između rendgenskog i ultraljubičastog zračenja izgleda drugačije. Zračenje je energetski „mekše“, odnosno koncentrisano u delu spektra sa nižim energijama. To može značiti da se materija oko kompaktnog objekta zagreva i raspoređuje na način koji astronomi ranije nisu dovoljno dobro prepoznavali.
O otkriću je izvestio specijalizovani portal Space, pozivajući se na posmatranja NASA opservatorije „Čandra“ i studiju objavljenu u časopisu „Nature Astronomy“. Objekti su pronađeni u galaksijama među kojima su Andromeda i poznata galaksija Vetrenjača.
Ultraljubičasta svetlost teško prolazi kroz međuzvezdani gas i prašinu. Zbog toga ovakve sisteme možda lakše primećujemo u spoljnim galaksijama iz pravca sa manje prepreka nego unutar sopstvenog Mlečnog puta, gde njihovo zračenje može biti zaklonjeno materijalom između zvezda.
Jedna mogućnost jeste da se iza hipermekih izvora kriju beli patuljci koji velikom brzinom prikupljaju materiju sa zvezde pratioca. Beli patuljak predstavlja gusto jezgro nekadašnje zvezde slične Suncu. Ako postepeno povećava masu, može se približiti granici nakon koje dolazi do snažne termonuklearne eksplozije.
Zbog toga bi novi objekti mogli imati vezu sa supernovama tipa Ia. Te eksplozije imaju važnu ulogu u astronomiji jer se koriste kao standardizovani svetlosni izvori za merenje kosmičkih udaljenosti. Upravo su posmatranja takvih supernova pomogla u otkriću ubrzanog širenja svemira.
Naučnici još raspravljaju o tome koji sistemi tačno proizvode supernove tipa Ia i kako dolazi do njihovog paljenja. Ako hipermeki izvori predstavljaju neku od prelaznih faza, mogli bi da pomognu u rešavanju tog dugotrajnog problema.
Njihovo snažno ultraljubičasto zračenje moglo bi uticati i na gas u okolnim galaksijama. Fotoni visoke energije izbacuju elektrone iz atoma i menjaju jonizaciono stanje međuzvezdanog prostora. Nova populacija izvora možda tako objašnjava deo jonizacije koji nije mogao biti pripisan već poznatim zvezdama i crnim rupama.
Naziv „nova grupa“ ne znači nužno da su svi objekti istog tipa. U početnoj zbirci mogu se nalaziti različiti sistemi koji slučajno proizvode sličan spektar. Potrebna su duža posmatranja kako bi se videlo da li menjaju sjaj, da li periodično pulsiraju i kakve zvezde se nalaze na njihovim položajima.
Svemir je pun objekata koje su astronomi ranije gledali, ali nisu prepoznavali kao posebnu populaciju. Tek kada je 84 slična izvora upoređeno u više galaksija, pojavio se obrazac. Njihova neobična, „meka“ svetlost mogla bi da krije veoma silovite procese i jednu od karika koje nedostaju u razumevanju zvezdanih eksplozija.
S.B.
