Više od osam decenija nakon atomske eksplozije iznad Hirošime, sitni komadići pronađeni u obalskom pesku nastavljaju da otkrivaju šta se dogodilo tokom nekoliko najrazornijih trenutaka u istoriji grada. Naučnici su u mikroskopskim česticama pronašli metalnu leguru koja je nastala pod ekstremnom temperaturom i zatim se ohladila brzinom koju je gotovo nemoguće postići u uobičajenim prirodnim uslovima.
Takvi fragmenti deo su materijala poznatog kao hirošimaiti. Reč je o sitnim staklastim i metalnim česticama nastalim kada su tlo, zgrade, infrastruktura i drugi materijali bili zagrejani, istopljeni ili ispareni, a zatim kondenzovani i rasuti na širem području.
Times of India je 3. avgusta objavio da su istraživači detaljnom analizom otkrili do sada neprepoznatu strukturu legure u jednom delu ovog materijala. Njeno postojanje pruža nove podatke o pritisku, temperaturi i brzini hlađenja neposredno nakon eksplozije od 6. avgusta 1945. godine.
Legura je materijal sastavljen od dva ili više elemenata, od kojih je najmanje jedan metal. Osobine legure mogu se znatno razlikovati od osobina pojedinačnih sastojaka. Čelik, bronza i mesing svakodnevni su primeri, ali njihova proizvodnja podrazumeva kontrolisano zagrevanje, mešanje i hlađenje.
U Hirošimi je proces bio potpuno nekontrolisan. Temperatura u neposrednoj zoni eksplozije bila je dovoljno visoka da istopi veliki broj materijala koji u normalnim okolnostima nikada ne bi završili u istoj smeši. Kada se užarena masa raspršila i došla u kontakt sa hladnijim vazduhom i vodom, očvrsnula je u neobičnim oblicima.
Brzina hlađenja utiče na raspored atoma unutar materijala. Ukoliko se rastopljeni metal hladi sporo, atomi imaju više vremena da formiraju uobičajene kristalne strukture. Kada se proces odvija gotovo trenutno, mogu nastati metastabilni rasporedi koji su retki ili potpuno nepoznati u prirodi.
Za analizu ovakvih čestica koriste se elektronski mikroskopi i metode koje određuju hemijski sastav i kristalnu strukturu. Uzorak može biti manji od zrna peska, ali unutar njega postoje slojevi i faze koje beleže različite trenutke zagrevanja i hlađenja.
Istraživanje ne služi samo proučavanju istorije nuklearnog oružja. Materijali nastali u ekstremnim uslovima mogu pomoći naučnicima da razumeju ponašanje metala tokom udara meteorita, vulkanskih procesa i industrijskih nezgoda. Slični principi važni su i pri razvoju legura otpornih na visoku temperaturu i veliki mehanički stres.
Ipak, svaki naučni razgovor o česticama iz Hirošime nosi posebno istorijsko i etičko značenje. One nisu proizvod planiranog laboratorijskog eksperimenta, već posledica napada u kojem je poginuo ogroman broj ljudi, dok su preživeli decenijama trpeli posledice povreda i zračenja.
Zato stručnjaci takve uzorke posmatraju istovremeno kao geološki i istorijski zapis. Poput tankog sloja pepela nakon vulkanske erupcije, čestice označavaju tačan trenutak koji je zauvek promenio grad. Razlika je u tome što ovde nije delovala prirodna katastrofa, već ljudski napravljeno oružje.
Nije svaki komadić pronađen na obali nužno nastao u eksploziji. Rečni nanosi, industrijski otpad i kasnije građevinske aktivnosti takođe su donosili različite materijale. Zbog toga je važno porediti hemijski sastav, oblik i mesto nalaza sa istorijskim podacima i ranije potvrđenim uzorcima.
Nova legura mogla bi pomoći i u rekonstrukciji kretanja vatrene lopte i oblaka materijala. Ako se utvrdi od kojih je predmeta potekao određeni metal, moguće je približno razumeti kako su različite zone grada bile zahvaćene i kako je istopljena masa dospela do obale.
Mikroskopski fragment nema dramatičan izgled. Ne liči na prepoznatljiv predmet iz muzejske vitrine i lako bi mogao biti pomešan sa običnim peskom. Ipak, raspored atoma unutar njega svedoči o temperaturi i brzini promene kakve se na Zemlji izuzetno retko javljaju.
Otkriće podseća da veliki istorijski događaji ostavljaju tragove na najrazličitijim nivoima – u dokumentima, sećanjima ljudi, ruševinama, ali i u kristalnoj strukturi materijala. Osamdeset jednu godinu kasnije, pesak iz Hirošime još sadrži fizički zapis sekundi tokom kojih je grad izložen uslovima koji su stvorili leguru kakvu naučnici ranije nisu poznavali.
S.B.
